Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen el şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, alaka eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile dayalı ve Türk’e özgü medlulında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve zamanla anonimleşen bir nazım biçimidir. Yırler esas kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki kuartetklere (üçlük yahut ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise el dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yine edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir el şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Kısaca hece skorsı bakımından bir sınırlama gerçekleşemez.

Yırlerin makro çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde elın malı olurlar ve elın her kesimine seslenme eden sanat adamılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir çalgı türüdür. Yırler çoğu su, bir huy fenomenı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, arazi adlarının, ayrıca mevzuların bile değiştiği görüldüğü midein, nerede doğduklarını saptamak sarpleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere için usulsüz ve usullü yırler olarak dü fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı mideine vadi uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseriyetle kumar havaları arazi kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da üzgün esir adı verilmektedir.

Türklerde emeklenen konulara için bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına için yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Natür yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Merasim yırleri
İş yırleri
Hakkındalıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Entrika yırleri
Mizaç ve efsanevi yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve keskinklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri