Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 4

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rağbet eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü fehvaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makaslamaklan ve giderek anonimleneşeli bir nazım biçimidir. Yırler esas flaşörklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki flaşörklere (üçlük veya ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (evet da henüz çok) dizelerdir.

Yırnün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan evet da rastgele bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Doğrusu hece adetsı itibarıyla bir sınırlama gerçekleşemez.

Yırlerin kocaman çoğunluğu anonimdir evet da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Yırler bu şekilde cumhurın esrarı olurlar ve cumhurın her kesimine hitap fail sanat adamılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir müzik türüdür. Yırler çoğu el, bir huy hikâyeı evet da bir kahramanlık mukabilsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, mevzi adlarının, ayrıca mevzuların dahi değiştiği görüldüğü bâtınin, nerede doğduklarını saptamak güçleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakılırsa usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki kıvrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bâtınine kayran uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise ekseriyetle künde havaları mevzi aldatmaır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık keyif adı verilmektedir.

Türklerde alışverişlenen konulara bakılırsa de sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına bakılırsa ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Tabiat ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve bayrakaltı ırlamakleri
Seremoni ırlamakleri
İş ırlamakleri
Muhaliflıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Entrika ırlamakleri
Beğeni ve hayvan ırlamakleri
Zeybek havası ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve acıklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri